2-mavzu (3)

1. Kompyuteringiniringigakirish2-ma’ruza Mavzu: Universal kompyuterlar:tushunchavaarxitektura

2. Reja: 1. Universal kompyutertushunchasi 2. Kompyuterning “universalligi” g‘oyasi 3. Umumiymaqsadlikompyutermodeli 4. Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasi 5. Universal arxitekturaningishlashtamoyili 6. Universal kompyuterlarningzamonaviyahamiyati

3. Universal kompyutertushunchasi • Universal kompyuter — buapparatvositalario‘zgartirilmasdanturib, faqatdasturiyta’minotnialmashtirishyokiyangilashorqaliturlixilhisoblash, boshqaruv, axborotniqaytaishlashvamantiqiyoperatsiyalarnibajarishgaqodirbo‘lganumumiymaqsadlielektronhisoblashtizimidir. Universal kompyuterningasosiymohiyatiuningko‘pfunksiyaliligivamoslashuvchanligibilanbelgilanadi. Ya’nibittaapparattuzilmasigaegabo‘lgantizimturlixilmasalalarnibajarishimumkin, chunkibajariladiganvazifalarapparatdarajasidaemas, balkidasturiydarajadabelgilanadi. • Universal kompyutertushunchasiningilmiyasosisaqlanadigandasturkonsepsiyasigatayangan. Ushbukonsepsiyagako‘ra, bajariladiganbuyruqlar ham, qaytaishlanadiganma’lumotlar ham kompyuterxotirasidabirgalikdasaqlanadi. Natijadakompyuterbuyruqlarketma-ketliginixotiradano‘qib, tahlilqiladivabajaradi. Agar buyruqlarmajmuasio‘zgartirilsa, kompyuterningbajaradiganfunksiyasi ham o‘zgaradi. Shusababli universal kompyuterilmiyhisob-kitoblardantortib, matnniqaytaishlash, grafikmodellashtirish, ma’lumotlarbazasibilanishlash, tarmoqboshqaruvivasun’iyintellektmasalalarigachabo‘lgankengdoiradagivazifalarnibajarishimkoniyatigaegabo‘ladi.

4. Universal kompyuterlarningyanabirmuhimxususiyati — apparatvadasturiyta’minotningo‘zaronisbiymustaqilligidir. Apparatvositalarihisoblashjarayoninitexnikjihatdanta’minlaydi, dasturiyta’minotesabuvositalaryordamidaqandayvazifabajarilishinianiqlaydi. Shusababliapparatbirxilqolganholda, dasturiyta’minotniyangilashorqalitizimningfunksionalimkoniyatlarinikengaytirishmumkin. Bu xususiyat universal kompyuterlarnimaxsuskompyuterlardanfarqlaydi. Maxsuskompyuterlaraniqbirvazifauchunmo‘ljallanganbo‘lib, ularningfunksiyasiodatdaapparatdarajasidaqat’iybelgilanadi, universal kompyuteresadasturiymoslashuvchanliktufayliturlisohalardaqo‘llanilishimumkin. Ilmiyvatexniknuqtainazardan universal kompyuterodatdamarkaziyprotsessor, asosiyxotiravakiritish-chiqarishqurilmalaridaniboratumumiyarxitekturagaasoslanadi. Ushbu model zamonaviyshaxsiykompyuterlar, noutbuklar, serverlar, mobilqurilmalarvabulutlihisoblashtizimlaridakengqo‘llaniladi. Universal kompyuterlarningustunligishundaki, ularuzoqmuddatdavomidadasturiyyangilanishorqalidolzarbliginisaqlabqoladivaiqtisodiyjihatdansamaralihisoblanadi. Qisqasiuniversal kompyuter — buapparatdarajasibarqaror, biroqdasturiyboshqaruvorqalio‘zvazifalarinio‘zgartiraoladigan, ko‘pmaqsadlivamoslashuvchanhisoblashtizimidir. Foydalanilganmanbalar Hennessy, J. L., Patterson, D. A. Computer Architecture: A Quantitative Approach, Fifth Edition. Morgan Kaufmann, 2012. 1-bob, 1.1–1.3-bo‘limlar. Computer Architecture A Quantit… “Kompyuterinjiniringigakirish” fanidanSillabus. Muhammad al-Xorazmiynomidagi Toshkent AxborotTexnologiyalariUniversiteti, 2025. Ma’ruza M2 — “Universal kompyutertushunchasivaarxitektura”. Kompyuteringiniringigakirish …

5. Kompyuterning “universalligi” g‘oyasi Kompyuterninguniversalligig‘oyasi — bubittaapparattuzilmasigaegabo‘lganhisoblashqurilmasiturlixilmasalalarnifaqatdasturiyboshqaruvnio‘zgartirishorqalibajarishimumkinligihaqidaginazariyvaamaliykonsepsiyadir. Ushbug‘oyazamonaviyhisoblashtexnikasiningasosiytamoyillaridanbiribo‘lib, kompyuternimaxsusvazifalarbilancheklanmagan, balkiko‘pmaqsadlivamoslashuvchantizimsifatidatalqinetadi. Universalliktushunchasikompyuterningfunksionalimkoniyatlariapparatdarajasidaemas, balkiungayuklangandasturlarmajmuasiorqalibelgilanadideganilmiyqarashgaasoslanadi. Mazkurg‘oyaningnazariypoydevorisaqlanadigandasturkonsepsiyasibilanuzviybog‘liqdir. Ushbukonsepsiyagako‘ra, kompyuterbajaradiganbuyruqlarvaqaytaishlanadiganma’lumotlaryagonaxotiramuhitidajoylashadi. Natijadakompyuterapparatibuyruqlarniketma-keto‘qiydi, ularnitahlilqiladivabajaradi. Buyruqlarketma-ketligio‘zgartirilganidaesakompyuterningvazifasi ham o‘zgaradi. Bu jarayonapparatvositalarinijismonanalmashtirmasdanturib, funksionaljihatdanyangitizimyaratishimkoniniberadi. Shuninguchununiversallikg‘oyasikompyuterningko‘psohalardaqo‘llanilishigazaminyaratadi.

6. Kompyuteruniversalligig‘oyasiningmuhimjihatlaridanbiriapparatvadasturiyta’minotningo‘zaronisbiymustaqilligidir. Apparatvositalarihisoblashniamalgaoshirishuchunzarurbo‘lgantexnikplatformanitashkiletsa, dasturiyta’minotesabuplatformadabajariladiganalgoritmlarnibelgilaydi. Shusabablibittaapparatbazasidaturlixildasturlarniishgatushirishorqalikompyuternimatnmuharriri, grafikmuharrir, hisoblashmashinasi, tarmoqboshqaruvvositasiyokiilmiymodellashtirishtizimigaaylantirishmumkinbo‘ladi. Bu xususiyatuniversallikg‘oyasiningamaliyifodasihisoblanadi. Universallikg‘oyasishuningdekiqtisodiyvatexnologiksamaradorlikbilan ham izohlanadi. Bittaapparatniturlivazifalardaqo‘llashimkoniyatiishlabchiqarishxarajatlarinikamaytiradi, texnikvositalarningxizmatmuddatiniuzaytiradivadasturiyyangilanishlarorqalitizimnizamonaviytalablardarajasidasaqlabturishimkoniniberadi. Shu bois universal kompyuterlarilmiytadqiqotlar, ta’lim, sanoatboshqaruvi, tibbiyot, iqtisodiyotvakundalikmaishiyfaoliyatdakengqo‘llaniladi. Ilmiynuqtainazardanqaralganda, kompyuteruniversalligig‘oyasizamonaviyhisoblasharxitekturalariningshakllanishiga, dasturlashtillariningrivojlanishigavaaxborottexnologiyalariningkengko‘lamdajoriyetilishigaasosbo‘libxizmatqilgan. Ushbug‘oyakompyuternifaqathisoblashqurilmasisifatidaemas, balkiturlimaqsadlargamoslashaoladiganumumiyaxborotniqaytaishlashtizimisifatidatalqinetadi. Xulosaqilibaytganda, kompyuterninguniversalligig‘oyasi — bubittaapparatplatformasiniturlidasturiyboshqaruvvositalariyordamidacheksizfunksionalimkoniyatlargaegatizimgaaylantirishmumkinliginiifodalovchi fundamental ilmiykonsepsiyabo‘lib, zamonaviyraqamlijamiyatningtexnologikasosinitashkiletadi.

7. Umumiymaqsadlikompyutermodeli Tushunchavamohiyati Umumiymaqsadlikompyutermodeli — buturlixilamaliyvailmiymasalalarnibittaapparatplatformasidoirasida, dasturiyboshqaruvnio‘zgartirishorqalibajarishgamo‘ljallanganhisoblashtiziminingnazariy-amaliytuzilmamodelidir. Mazkur model kompyuterni tor ixtisoslashganqurilmasifatidaemas, balkiko‘pvazifali, moslashuvchanvaqaytadasturlanuvchiaxborotniqaytaishlashtizimisifatidatalqinetadi. Modelningmarkaziyg‘oyasishundaniboratki, kompyuterningvazifasiapparatelementlaribilanemas, balkibajariladigandasturlarmajmuasibilanbelgilanadi. Umumiymaqsadlikompyutermodelizamonaviyhisoblashtexnikasiningdeyarlibarchasinflarida — shaxsiykompyuterlar, noutbuklar, serverlar, mobilqurilmalarvabulutlihisoblashinfratuzilmalaridaqo‘llaniladiganuniversal arxitekturatamoyillarigaasoslanadi. Ushbumodelningilmiyahamiyatishundaki, u kompyutertiziminimodullargaajratib, harbirmodulningfunksionalvazifasinianiqbelgilaydihamdaapparatvadasturiyta’minoto‘rtasidagio‘zarobog‘liqliknitushuntirishimkoniniberadi.

8. Modelningasosiytarkibiyqismlari Umumiymaqsadlikompyutermodeliodatdauchtaasosiyfunksionalbo‘g‘indantashkiltopadi: 1. Markaziyprotsessor Markaziyprotsessor — buyruqlarnio‘qish, tahlilqilishvabajarishjarayoniniamalgaoshiruvchiasosiyhisoblashblokihisoblanadi. U arifmetik-mantiqiyamallarnibajaradi, ma’lumotlaroqiminiboshqaradivatizimdagibarchaboshqaqurilmalarfaoliyatinimuvofiqlashtiradi. Protsessorningishlashibuyruqlarketma-ketliginibajarishgaasoslanadi, buesakompyuterningdasturiyboshqarilishinita’minlaydi. 2. Asosiyxotira Asosiyxotira — bajarilayotgandasturlarvaqaytaishlanayotganma’lumotlarnivaqtinchaliksaqlashuchunmo‘ljallanganmuhitdir. Xotirakompyuterfaoliyatininguzluksizliginita’minlaydi, chunkiprotsessorbarchabuyruqlarvama’lumotlarniaynanxotiradanoladi. Xotiraningmavjudligikompyutergabirvaqtningo‘zidako‘plabdasturlarnibajarish, ma’lumotlarnitezkorqaytaishlashvanatijalarnisaqlashimkoniniberadi. 3. Kiritishvachiqarishqurilmalari Kiritishqurilmalaritashqimuhitdanma’lumotlarnikompyutergauzatishvazifasinibajaradi, chiqarishqurilmalariesahisoblashnatijalarinifoydalanuvchigayokiboshqatizimlargayetkazadi. Bu bo‘g‘inkompyuterningtashqidunyobilanaxborotalmashinuvinita’minlaydivaumumiymaqsadlimodelningamaliyqo‘llanilishinikengaytiradi.

9. Nazariyasoslarvaishlashprinsipi Umumiymaqsadlikompyutermodelisaqlanadigandasturkonsepsiyasigatayanadi. Ushbukonsepsiyagako‘ra, kompyuterbajaradiganbuyruqlarvama’lumotlaryagonaxotiramuhitidasaqlanadi. Protsessorxotiradagibuyruqlarniketma-keto‘qiydi, ularnitahlilqiladivabajaradi. Agar buyruqlarto‘plamio‘zgartirilsa, kompyuterningfunksionalvazifasi ham o‘zgaradi. Shusababli model dasturiymoslashuvchanliknita’minlaydivabittaapparatasosidacheksizturdagivazifalarnibajarishimkoniniyaratadi. Mazkurmodelningyanabirmuhimjihati — apparatvadasturiyta’minotningnisbiymustaqilligidir. Apparatvositalarihisoblashnitexnikjihatdanta’minlaydi, dasturiyta’minotesaqandayalgoritmlarbajarilishinibelgilaydi. Bu ajralishkompyutertiziminiuzoqmuddatdavomidayangilabborish, funksionalimkoniyatlarinikengaytirishvaiqtisodiysamaradorliknioshirishimkoniniberadi.

10. Amaliyahamiyativaqo‘llanishsohalari Umumiymaqsadlikompyutermodeliilmiytadqiqotlar, sanoatboshqaruvi, iqtisodiytahlil, tibbiyot, ta’lim, muhandislik, axborottizimlarivakundalikmaishiyfaoliyatkabiko‘plabsohalardaqo‘llaniladi. Modelningustunligishundaki, u apparatnijismonano‘zgartirmasdanturib, dasturiyyangilanishorqaliyangifunksiyalarniqo‘shishimkoniniberadi. Bu esatexnologikrivojlanishsur’atlarinitezlashtiradi, tizimlarningxizmatmuddatiniuzaytiradivaulardanfoydalanishsamaradorliginioshiradi. Shuningdek, umumiymaqsadli model zamonaviyhisoblashinfratuzilmalaridamaxsustezlatkichlarbilanuyg‘unlashganholdaishlaydi. Bundaasosiyboshqaruv universal arxitekturagaegabo‘lganmarkaziyprotsessortomonidanamalgaoshiriladi, qo‘shimchahisoblashbloklariesaayrimmurakkaboperatsiyalarnitezlashtirishuchunxizmatqiladi. Bu holatumumiymaqsadlimodelningmoslashuvchanligivakengayuvchanliginiyanabirbortasdiqlaydi.

11. Umumiymaqsadlikompyutermodeli — buapparattuzilmasibarqarorbo‘lgan, biroqdasturiyboshqaruvorqaliturlivazifalarnibajarishgaqodir, modullivamoslashuvchanhisoblashtizimikonsepsiyasidir. Mazkur model kompyutertexnologiyalariningilmiy-nazariypoydevorinitashkiletadihamdazamonaviyaxborotjamiyatiningtexnologikinfratuzilmasidahalqiluvchio‘rinegallaydi.FoydalanilganmanbalarHennessy, J. L., Patterson, D. A. Computer Architecture: A Quantitative Approach. Fifth Edition. Morgan Kaufmann, 2012. 1-bob, 1.1–1.4-bo‘limlar — umumiymaqsadlikompyutervaarxitekturatamoyillaribayonetilgan. Computer Architecture A Quantit…“Kompyuterinjiniringigakirish” fanidansillabus. Muhammad al-Xorazmiynomidagi Toshkent AxborotTexnologiyalariUniversiteti, 2025. Ma’ruzamavzularidaumumiymaqsadlikompyutermodelivaarxitekturamasalalariyoritilgan.

12. Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasi Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasi — buturlixilhisoblashvaaxborotniqaytaishlashvazifalarinibittaapparatplatformasiasosida, dasturiyboshqaruvnio‘zgartirishorqalibajarishgamo‘ljallangankompyutertiziminingkonseptualtuzilishi, funksionaltashkiletilishivabuyruqlarnibajarishtamoyillariniifodalovchiilmiy-texnikmodeldir. Ushbuarxitekturakompyuterni tor ixtisoslashganqurilmasifatidaemas, balkiko‘pvazifali, qaytadasturlanuvchivamoslashuvchanaxborottizimisifatidatalqinetadi. Arxitekturatushunchasinafaqatapparatelementlariningjoylashuviyokiulanishusullarini, balkidasturiyta’minotbilano‘zaroaloqani, buyruqlarnibajarishmexanizmini, ma’lumotlaroqiminiboshqarishusullarini ham o‘zichigaoladi. Shusababliumumiymaqsadlikompyuterarxitekturasikompyutertiziminingtashqiko‘rinishidanko‘ra, uningichkimantiqiytuzilmasivaishlashprintsiplariniifodalaydi.

13. Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasi Arxitekturaningnazariyasoslari Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasitarixansaqlanadigandasturkonsepsiyasi(Stored-program concept)gatayanganholdashakllangan. Bu konsepsiyagako‘ra, kompyuterbajaradiganbuyruqlarvaqaytaishlanadiganma’lumotlaryagonaxotiramuhitidajoylashadi. Protsessorxotiradagibuyruqlarniketma-keto‘qiydi, ularnitahlilqiladivabajaradi. Buyruqlarto‘plamio‘zgarganidaesakompyuterningfunksiyasi ham o‘zgaradi. Mazkuryondashuvkompyuterninguniversalliginita’minlaydivaapparatvositalarinijismonano‘zgartirmasdanturib, yangivazifalarnibajarishimkoniniberadi. Arxitekturaningilmiymohiyatishundaniboratki, u apparatvadasturiyta’minoto‘rtasidagikelishuvniifodalaydi. Dasturiyta’minotapparatvositalariqandaybuyruqlarnitushunishinivaqandaytartibdabajarishinibiladi, apparatesaaynanshubuyruqlarnitexnikjihatdanamalgaoshiradi. Bu o‘zarobog‘liqlikkompyutertiziminingbarqarorishlashinita’minlaydi.

14. Umumiymaqsadliarxitekturaningasosiytarkibiyqismlari 1. Markaziyprotsessorarxitekturasi Markaziyprotsessorarxitekturasibuyruqlarnibajarishmexanizmini, ichkiregistrlartizimini, arifmetik-mantiqiybloknivaboshqaruvtiziminio‘zichigaoladi. Protsessorkompyutertizimining “intellektualmarkazi” bo‘lib, barchahisoblashvaboshqaruvoperatsiyalariniamalgaoshiradi. Uningarxitekturasibuyruqlarniqandayqabulqilishi, qandayketma-ketlikdabajarishivanatijalarniqayergauzatishinibelgilaydi. 2. Xotiraarxitekturasi Xotiraarxitekturasima’lumotlarvadasturlarnisaqlash, ulargamurojaatqilishtezligi, sig‘imivatashkiletilishusullariniifodalaydi. Umumiymaqsadliarxitekturadaxotiranafaqatma’lumotlarnisaqlashvositasi, balkibutuntizimningishlashtezliginibelgilovchimuhimomilhisoblanadi. Xotiraierarxiyasi, tezkorvauzoqmuddatlisaqlashmuhitlario‘rtasidagifarqlararxitekturaningsamaradorligigabevositata’sirko‘rsatadi. 3. Kiritishvachiqarishtizimiarxitekturasi Kiritishvachiqarishtizimiarxitekturasikompyuterningtashqimuhitbilanaxborotalmashinuvimexanizmlariniifodalaydi. Ushbubo‘g‘inorqalikompyuterfoydalanuvchibuyruqlariniqabulqiladi, natijalarniko‘rsatadiyokiboshqatizimlargauzatadi. Umumiymaqsadliarxitekturaningamaliyahamiyatiaynanshuo‘zaroaloqaorqalinamoyonbo‘ladi.

15. Buyruqlartizimivadasturiyboshqaruv Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasiningmarkaziyelementi — buyruqlartizimiarxitekturasihisoblanadi. Bu tushunchaapparatqandaybuyruqlarniqabulqilishi, ularningformatlari, bajarilishtartibivama’lumotlarbilanishlashusullarinibelgilaydi. Buyruqlartizimidasturiyta’minotbilanapparato‘rtasidagiasosiyaloqamexanizmibo‘libxizmatqiladi. Birxilbuyruqlartizimigaegabo‘lganturliapparatvositalaridabirxildasturlarniishgatushirishmumkinbo‘lishiarxitekturaninguniversalliginita’minlaydi. Moslashuvchanlikvakengayuvchanlik (Program flexibility) Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasimoslashuvchanlikvakengayuvchanlikxususiyatlaribilanajralibturadi. Moslashuvchanlikdasturiyo‘zgarishlarorqaliyangivazifalarnibajarishimkoninibildirsa, kengayuvchanlikapparatdarajasidaqo‘shimchamodullarniulashorqalitizimimkoniyatlarinikengaytirishnianglatadi. Zamonaviyhisoblashtizimlaridaumumiymaqsadliarxitekturamaxsustezlatkichqurilmalarbilanbirgalikdaishlaydi, biroqboshqaruvmexanizmibaribir universal arxitekturadoirasidaamalgaoshiriladi. Amaliyahamiyati Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasiilmiytadqiqotlar, sanoatboshqaruvi, ta’lim, tibbiyot, iqtisodiyotvaaxborottexnologiyalarisohalaridakengqo‘llaniladi. Uningasosiyustunligi — apparatnialmashtirmasdanturib, dasturiyyangilanishlarorqalitizimnizamonaviytalablargamoslashtirishimkoniyatidir. Bu esaiqtisodiysamaradorliknioshiradi, texnikvositalarningxizmatmuddatiniuzaytiradivatexnologiktaraqqiyotgamoslashishniosonlashtiradi.

16. Xulosa Umumiymaqsadlikompyuterarxitekturasi — buapparatvadasturiyta’minoto‘rtasidagiuyg‘unlikkaasoslangan, modulli, moslashuvchanvako‘pvazifalihisoblashtiziminingilmiymodelibo‘lib, zamonaviyaxborottexnologiyalariningpoydevorinitashkiletadi. Ushbuarxitekturakompyuterninguniversalligini, kengqo‘llanishdoirasinivauzoqmuddatlirivojlanishimkoniyatlarinita’minlaydi. Foydalanilganmanbalar Hennessy, J. L., Patterson, D. A. Computer Architecture: A Quantitative Approach. Fifth Edition. Morgan Kaufmann, 2012. 1–2-boblar — kompyuterarxitekturasi, buyruqlartizimivaumumiymaqsadlitizimtamoyillariyoritilgan. Stallings, W. Computer Organization and Architecture. Pearson Education. Kompyuterarxitekturasivatizimtashkiletilishibo‘yicha fundamental manba. Tanenbaum, A. S. Structured Computer Organization. Prentice Hall. Kompyutertizimlariningmantiqiyvaarxitekturadarajasidagituzilishibayonetilgan.

17. Universal arxitekturaningishlashtamoyili Universal arxitekturaningishlashtamoyili — bukompyutertizimiapparattuzilmasio‘zgarmaganholda, dasturiyboshqaruvnialmashtirishorqaliturlixilhisoblashvaaxborotniqaytaishlashvazifalarinibajarishinita’minlaydigannazariy-amaliymexanizmlarmajmuasidir. Mazkurtamoyilkompyuterninguniversalliginiamaldaro‘yobgachiqaradi, ya’nibittaapparatplatformasiko‘plabsohalargamoslashibishlashinita’minlaydi. Tamoyilningilmiymohiyatishundaniboratki, kompyuterbajaradiganvazifaapparatelementlaribilanemas, balkibuyruqlarketma-ketligibilanbelgilanadi. Universal arxitekturadoirasidakompyuterningishlashidastur – buyruqlartizimi – apparato‘zaroaloqasiasosidatashkiletiladi. Bu uchbo‘g‘ino‘rtasidagiuyg‘unlikhisoblashjarayoniningbarqarorligi, moslashuvchanligivakengayuvchanliginita’minlaydi.

18. Asosiyishlashmexanizmi Universal arxitekturaningishlashiodatdaquyidagiuzluksizjarayonorqaliamalgaoshiriladi: 1. Buyruqniolishjarayoni Markaziyprotsessorxotiradasaqlanayotgandasturdannavbatdagibuyruqnio‘qiydi. Bu bosqichkompyuterfaoliyatiningboshlanishnuqtasibo‘lib, barchakeyingiamallaraynanshubuyruqqaasoslanadi. Buyruqniolishmexanizmikompyuterningdasturiyboshqarilishinita’minlaydi. 2. Buyruqnitahlilqilishjarayoni Olinganbuyruqprotsessortomonidanmantiqiytahlilqilinadi. Bu bosqichdabuyruqningturi, bajarilishikerakbo‘lganamalvaungategishlima’lumotlarningjoylashuvianiqlanadi. Tahliljarayoniapparatvadasturo‘rtasidagikelishuvniifodalaydi, chunkiapparataynandasturtomonidanberilganko‘rsatmalarnitushunishizarur. 3. Buyruqnibajarishjarayoni Tahlildanso‘ngbuyruqprotsessorningarifmetik-mantiqiybloklariyordamidabajariladi. Bu bosqichdahisoblash, solishtirish, ma’lumotlarniko‘chirishyokimantiqiyoperatsiyalaramalgaoshiriladi. Natijalarxotiragayozilishiyokichiqarishqurilmalarigauzatilishimumkin. Mazkuruchbosqichketma-ketvatakroriytarzdabajarilib, kompyuterdasturto‘liqyakunlangungaqadaruzluksizishlaydi. Aynanshusiklikjarayon universal arxitekturaningamaliyishlashtamoyiliniifodalaydi.

19. Dasturiymoslashuvchanliktamoyili Universal arxitekturaningengmuhimxususiyati — dasturiymoslashuvchanlik (Program flexibility)dir. Kompyuterningvazifasiapparatnijismonano‘zgartirmasdanturib, faqatdasturiybuyruqlarto‘plaminialmashtirishorqalio‘zgartiriladi. Bu xususiyatkompyuternimatnmuharriri, grafikmuharrir, hisoblashtizimi, ma’lumotlarbazasiboshqaruvvositasiyokiilmiymodellashtirishmuhitisifatidaishlatishimkoniniberadi. Dasturiymoslashuvchanlik universal arxitekturaningiqtisodiysamaradorligini ham oshiradi. Bittaapparatplatformasiniuzoqmuddatdavomidaturlidasturlarbilanboyitishmumkinbo‘lganisabablitexnikvositalarnitez-tezalmashtirishzaruratikamayadi.

20. Buyruqlartizimibilanbog‘liqlik Universal arxitekturaningishlashidabuyruqlartizimihalqiluvchio‘rintutadi. Buyruqlartizimiapparatvositalariqaysiturdagiamallarnibajarishini, buyruqlarqandayformatdaberilishinivama’lumotlarbilanqandayishlashinibelgilaydi. Birxilbuyruqlartizimigaegabo‘lganturliapparatplatformalaridabirxildasturlarniishgatushirishmumkinligi universal arxitekturaningasosiyafzalliklaridanbiridir. Bu xususiyatdasturiyta’minotningkengtarqalishigavaplatformalararomoslikkazaminyaratadi. Ma’lumotlaroqiminiboshqarish Universal arxitekturaningishlashtamoyilidama’lumotlaroqiminiboshqarish ham muhimo‘rinegallaydi. Protsessorxotira, kiritishvachiqarishqurilmalario‘rtasidagiaxborotalmashinuvinimuvofiqlashtiradi. Bu jarayonkompyuterningtashqimuhitbilano‘zaroaloqasinita’minlaydihamdanatijalarnifoydalanuvchigayetkazishimkoniniberadi. Ma’lumotlaroqiminisamaraliboshqarishhisoblashtezligivatizimunumdorligigabevositata’sirko‘rsatadi.

21. Amaliyahamiyati Universal arxitekturaningishlashtamoyilizamonaviyaxborottexnologiyalariningdeyarlibarchayo‘nalishlaridaqo‘llaniladi. Shaxsiykompyuterlar, noutbuklar, serverlar, mobilqurilmalarvabulutlihisoblashtizimlariaynanshutamoyilasosidaishlaydi. Ularningustunligi — apparatnialmashtirmasdanturib, dasturiyyangilanishorqaliyangifunksiyalarniqo‘shishimkoniyatidadir. Bu esailmiytadqiqotlar, sanoatboshqaruvi, ta’lim, iqtisodiyotvakundalikmaishiyfaoliyatdakompyuterlardansamaralifoydalanishimkoniniberadi. Xulosa Universal arxitekturaningishlashtamoyili — bukompyutertiziminingdasturiyboshqaruv, buyruqlarketma-ketligivaapparatvositalario‘rtasidagiuyg‘unlikkaasoslanganuzluksizsiklikjarayonidir. Mazkurtamoyilkompyuterninguniversalligini, moslashuvchanliginivakengqo‘llanishdoirasinita’minlaydihamdazamonaviyraqamliinfratuzilmaningilmiy-texnikpoydevorinitashkiletadi. Foydalanilganmanbalar Hennessy, J. L., Patterson, D. A. Computer Architecture: A Quantitative Approach, Fifth Edition. Morgan Kaufmann. 1-bob — umumiymaqsadlikompyuterlarvaarxitekturatamoyillari. “Kompyuterinjiniringigakirish” fanidansillabus. Muhammad al-Xorazmiynomidagi Toshkent AxborotTexnologiyalariUniversiteti. Ma’ruzamavzulari — universal arxitekturavabuyruqlarnibajarishbosqichlari.

22. Universal kompyuterlarningzamonaviyahamiyati Tushunchavaumumiymazmun Universal kompyuterlarningzamonaviyahamiyati — buumumiymaqsadli, qaytadasturlanuvchihisoblashtizimlarininghozirgiraqamlijamiyatdailm-fan, sanoat, ta’lim, iqtisodiyotvakundalikhayotdagio‘rnihamdafunksionalzaruratiniifodalovchiilmiy-texniktushunchadir. Universal kompyuterlarapparattuzilmasibarqarorbo‘lganholda, dasturiyboshqaruvnio‘zgartirishorqaliturlixilvazifalarnibajarishgaqodirbo‘lganisababli, ularzamonaviyaxborotinfratuzilmasiningasosiytayanchelementisifatidaqaraladi. Ularningahamiyatifaqathisoblashtezligiyokitexnikimkoniyatlarbilanemas, balkimoslashuvchanlik, ko‘pfunksiyalilik, kengayuvchanlikvaplatformalararomoslikkabi fundamental xususiyatlarbilanbelgilanadi. Aynanshuxususiyatlar universal kompyuterlarnitezo‘zgaruvchantexnologikmuhitdauzoqmuddatdolzarbbo‘libqolishigaimkonberadi.

23. Raqamliiqtisodiyotvaaxborotjamiyatidagio‘rni Zamonaviyiqtisodiyottoborako‘proqraqamlitexnologiyalargatayanganholdarivojlanmoqda. Elektronsavdo, moliyaviyhisob-kitoblar, bank tizimlari, logistikavaishlabchiqarishboshqaruvikabijarayonlarningbarchasi universal kompyuterlaryordamidaamalgaoshiriladi. Bundaytizimlarma’lumotlarnitezkorqaytaishlash, kattahajmdagiaxborotnisaqlashvamurakkabalgoritmlarnibajarishimkoniniberadi. Universal kompyuterlarnafaqatiqtisodiysamaradorliknioshiradi, balkiaxborotgatezkorkirish, ma’lumotlarxavfsizliginita’minlashvatarmoqorqali global integratsiyakabiimkoniyatlarni ham yaratadi. Shusababliularzamonaviyiqtisodiyinfratuzilmaningajralmasqismihisoblanadi.

24. Ilm-fan vata’limsohasidagiroli Ilmiytadqiqotlarda universal kompyuterlarmurakkabmatematikmodellarnihisoblash, simulyatsiyaqilish, eksperimentalma’lumotlarnitahliletishvanatijalarnivizuallashtirishimkoniniberadi. Fizika, biologiya, kimyo, muhandislikvaijtimoiyfanlardaolibborilayotgantadqiqotlarningaksariyati universal hisoblashtizimlarisiztasavvuretibbo‘lmaydi. Ta’limsohasidaesa universal kompyuterlarinteraktivo‘quvmuhitlari, masofaviyta’limplatformalari, elektronkutubxonalarvaraqamlilaboratoriyalarniyaratishimkoniniberadi. Bu esabilimolishjarayoninikengaytiradi, o‘qitishmetodlarinitakomillashtiradiva global axborotresurslarigakirishniosonlashtiradi.

25. Sanoat va texnologik boshqaruvdagi ahamiyati Sanoatishlabchiqarishida universal kompyuterlartexnologikjarayonlarniavtomatlashtirish, robototexnikatizimlariniboshqarish, energiyaresurslarininazoratqilishvasifatni monitoring qilishdaqo‘llaniladi. Ular real vaqtrejimidama’lumotlarniqaytaishlashvatezkorqarorlarqabulqilishimkoniniberadi. Bundantashqari, universal kompyuterlarsun’iyintellekt, kattahajmdagima’lumotlarnitahlilqilish, bulutlihisoblashvaraqamlimodellashtirishkabizamonaviytexnologiyalarnirivojlantirishdaasosiyplatformavazifasinibajaradi. Ushbuyo‘nalishlariqtisodiyraqobatbardoshliknioshirishdahalqiluvchiomilgaaylangan.

26. Kundalikhayotvaijtimoiysohadagio‘rni Universal kompyuterlarningzamonaviyahamiyatikundalikhayotda ham yaqqolnamoyonbo‘ladi. Shaxsiykompyuterlar, noutbuklar, planshetlarvaaqllimobilqurilmalarorqaliinsonlaraxborotalmashadi, masofadanishlaydi, o‘qiydi, muloqotqiladivako‘ngilocharxizmatlardanfoydalanadi. Ijtimoiytarmoqlar, elektronhukumattizimlari, sog‘liqnisaqlashma’lumotlarbazalariva transport boshqaruvtizimlari ham universal hisoblasharxitekturasiasosidaishlaydi. Bu esa universal kompyuterlarninafaqattexnikqurilma, balkiijtimoiyinfratuzilmaningmuhimkomponentigaaylantiradi.

27. Moslashuvchanlikvauzoqmuddatlidolzarblik Universal kompyuterlarningengmuhimustunligi — dasturiyyangilanishorqalifunksionalimkoniyatlarnikengaytirishqobiliyatidir. Apparatvositalarijismonano‘zgarmaganholda, yangidasturlarnijoriyetishorqalitizimnizamonaviytalablardarajasidasaqlabturishmumkin. Bu xususiyatiqtisodiyjihatdantejamkorliknita’minlaydi, texnikvositalarningxizmatmuddatiniuzaytiradivatexnologikrivojlanishgamoslashishniosonlashtiradi. Xulosa Universal kompyuterlarzamonaviyraqamlijamiyatningilmiy, iqtisodiyvaijtimoiyrivojlanishidahalqiluvchio‘rinegallaydi. Ularningko‘pvazifalivamoslashuvchanxususiyati global axborotalmashinuvini, ilmiyinnovatsiyalarnivatexnologiktaraqqiyotnita’minlaydi. Shuninguchun universal kompyuterlarnafaqathisoblashvositasi, balkizamonaviysivilizatsiyaningtexnologikpoydevorisifatidabaholanadi. Foydalanilganmanbalar Hennessy, J. L., Patterson, D. A. Computer Architecture: A Quantitative Approach. Fifth Edition. Morgan Kaufmann, 2012. 1-bob — umumiymaqsadlikompyuterlarvaularningzamonaviyhisoblashmuhitidagio‘rniyoritilgan. Computer Architecture A Quantit… “Kompyuterinjiniringigakirish” fanidansillabus. Muhammad al-Xorazmiynomidagi Toshkent AxborotTexnologiyalariUniversiteti, 2025. Ma’ruzamavzularida universal kompyuterlarvaularningqo‘llanishsohalariko‘rsatibo‘tilgan.