શ્રી જવાહરલાલ વિદ્યાલય સરપદડ

1. શ્રી જવાહરલાલ વિદ્યાલય સરપદડ પાઠ15 પરિવહન,સંદેશાવ્યવહાર અને વ્યાપાર,

2. પરિવહન • પરિવહન એટલે માલસામાન કે માનવી અથવા બંનેની એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે હેરફેર • પરિવહન પ્રવૃતિ બે કે તેથી વધુ સ્થળો કે પ્રદેશોને સાંકળે છે • પરિવહન પદ્ધતિ સ્થળ કે પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાય છે • સ્થાન, ભુપુષ્ઠ, હવામાન, આબોહવા વગેરે કુદરતી પરિસ્થિતિ છે • તકનિકિ વિકાસ , આર્થિક વિકાસ ,મુડી, બજાર વગેરે સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિ છે • માનવ , પશુઓ , યંત્રો દ્વારા બોજ વહન થાય છે

3. પરિવહનના લાભ • 1 કુદરતી સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ • 2 ઉદ્યોગોને કાચો માલ –બજારને તૈયાર માલ • 3 યંત્રો,મુડી,શ્રમિકોની હેરફેર • 4 વહીવટી સંચાલન અને સંરક્ષણ • 5 દુષ્કાળ, અતિવૃષ્ટિ,ભુકંપ વગેરેમાં મદદરૂપ • 6 શહેર અને ગ્રામ્ય ચીજ વસ્તુની આપ-લે • 7 પછાત વેસ્તારોનો વિકાસ • 8 પ્રવાસન પ્રવૃતિનો વિકાસ • 9 વૈશ્વિકિકરણ પ્રક્રિયાને વેગ

4. પરિવહનના પ્રકાર • જમીનમાર્ગ • પૈડાની શોધ ખુબ મહત્વની શોધ • 1 સડકમાર્ગ • ભારતની ગણતરી વિશ્વમાં સડકમાર્ગોનુ સૌથી વધુ ગીચ જાળુ ધરાવતા દેશોમાં થાય છે • બાંધકાંમ અને જાળવણી સસ્તા અને સરળ • અનેક વાહનો દ્વારા ઉપયોગ • ઘરના દરવાજા સુધીની સેવા • ઓછો વહન ખર્ચ

5. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ • રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગની જવાબદારી કેન્દ્રીય સરકારની • રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ દેશના મહત્વના મહાનગરો,બંદરો,પાટનગરોને જોડે છે • રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગની કુલ લંબાઇ 58112 કિ.મી. • રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગની સંખ્યા 50 થી વધુ • રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગની ગીચતા દર ચો.કિ.મી. 1.02 • ગુજરાતમા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ -લંબાઇ(2000-01)2091 કિ.મી,ગીચતા 1.06 • રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગના 1,2,3,...એવા ક્ર્માંક • નં.8 રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ દિલ્લીથી મુંબઇ જે ગુજરાતમાંથી પસાર થાય છે લંબાઇ-1352 કિ.મી. • ગુજરાતમાંથી રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ નં.8 8A,8B,8C,8D &15 પસાર થાય છે • રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ નં 2 ગ્રાંટ ટ્રંક રોડ તરીકે ઓળખાય છે • સૌથી લાબો રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ નં-7 2372 કિ.મી વારાસણી થી કન્યાકુમારી • સૌથી ટૂકો રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ નં 35 કોલકાતા થી બોનગાંવ

6. રાજય ધોરીમાર્ગ • રાજય ધોરીમાર્ગની જવાબદારી રાજય સરકારની • તે પાટનગર અને જિલ્લાના મુખ્ય નગરોને જોડે છે • ગુજરાતમાં –લંબાઇ-1052 કિ.મી. • સૌરાષ્ટ્ર્ના સાગર કિનારાને સાંકડતો કોસ્ટલ હાઇવે ભાવનગર,મહુવા,વેરાવળ,ચોરવાડ,પોરબંદર અને ઓખાને જોડે છે • કચ્છના લખપતથી દક્ષિણ ગુજરાતના ઉમરગાંવ સુધી ગુજરાતના બંદરોને જોડતો 1776 કિ.મી. લાંબો કોસ્ટલ હાઇવે બાંધવાની દરખાસ્ત છે • ગુજરાતમાં રાજય ધોરીમાર્ગની કુલ લંબાઇ 2000-01માં 19379 કિ.મી.હતી

7. જિલ્લામાર્ગ • જિલ્લાના મુખ્ય મથકને અન્ય શહેરો અને મોટા ગામોને જોડે છે • જાળવણી જિલ્લા પંચાયત કરે છે • કુલ લંબાઇ 2000-01માં 315500 કિ.મી.હતી • ગ્રામ્યમાર્ગ • ગામડાઓને જોડતો હોવાથી તેને ગ્રામ્ય એપ્રોચ રોડ પણ કહે છે • વહીવટ ગ્રામ પંચાયત કરે છે • ગુજરાત-લંબાઇ 20377 છે પાકા રસ્તા 94.6 % અને કાચા રસ્તા 5.4 % છે

8. સરહદી માર્ગ • નિર્માણ –સંરક્ષણ ના હેતુ માટે- સરહદી માર્ગ સંસ્થાન દ્વારા • વહીવટ- સરહદી ધોરિમાર્ગ વિકાસ બોર્ડ • લંબાઇ 7961 • સૌથી વધુ ઉચાઇ –હિમાચલ પ્રદેશના મનાલી થી લદાખના પાટનગર લેહ સુધી • એક્સપ્રેસ ધોરીમાર્ગ(દ્રુતગતિ માર્ગ) • રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ વિકાસ કાર્યક્રમ અંર્તગત 1991થી 4કે6 લેનવાળા માર્ગની યોજના • 1999 થી 2007 સુધીમાં 14846 કિ.મી ની ધારણા

9. એક્સપ્રેસ ધોરીમાર્ગના નામ • સુવર્ણ ચતુર્ભુજ (દિલ્લી-કોલકાતા-ચેન્નાઇ-મુંબઇ-દિલ્લી)5846 કિ.મી. (રેલ્વે ક્રોસીંગ નહી) 75 રેલ્વે ઓવર બ્રીજ • શ્રીનગર થી કન્યાકુમારી ( ઉત્તર-દક્ષિણ કોરિડોર માર્ગ) • પોરબંદર થી સિલ્ચર( પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર માર્ગ) લંબાઇ 7300 કિ.મી • સરકારે “બનાવો ચલાવો અને સોપી દો” નીતિ અપનાવી છે

10. ટ્રાફિકની સમસ્યાઓ અને સૂચનો • રસ્તાની ડાબી બાજુએ ચાલવુ જોઇએ • લીલી લાઇટ થયા પછી ઝિબ્રા ક્રોસીગ પરથી ચાલવુ જોઇએ • સિગ્નલ લાઇટથી સંકેત આપીને ઓવરટેક કરવો જોઇએ • મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ ન કરવો • કારણ વગર હોર્ન વગાડીને ધ્વનિ પ્રદુષણ ન ફેલાવવુ • ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ વગર વાહન ન ચલાવવું • અક્સ્માત થાય ત્યારે • વ્યક્તિને મદદ કરવી,હોસ્પીટલે પહોચાડવી • તેના કુટીબીજ્નોને જાણ કરવી • નજીકના પોલીસ સ્ટેશને જાણ કરવી

11. રેલમાર્ગ • મોટા પદાર્થોની હેરફેર માટે સસ્તા,સરળ અને ઝડપી • ભારતના રેલમાર્ગો રાષ્ટ્રની જીવાદોરી છે • પ્રથમ રેલમાર્ગ 15 એપ્રિલ 1853 માં મુંબઇ થી થાણા તેની લંબાઇ 34 કિ.મી. • ભારતમાં રેલમાર્ગોની કુલ લંબાઇ 63140 કિ.મી છે • બે પાટા વચ્ચેના અંતર પરથી ગેજ નક્કિ થાય છે • બ્રોડ ગેજ 1.676 મી. ભારતમાં કુલ લંબાઇ 45099 કિ.મી છે • મીટર ગેજ 1.000 મી. ભારતમાં કુલ લંબાઇ 14776 કિ.મી છે • નેરો ગેજ 0.610 મી ભારતમાં કુલ લંબાઇ 3265 કિ.મી છે • રેલવેને 2002 માં 16 ઝોનમા વિભાજીત કરવામાં આવી • દર વર્ષે 400 કરોડ મુસાફરો અને 40 કરોડ ટન માલની હેરફેર • સૌથી લાંબો રેલમાર્ગ જમ્મુ થી કન્યા કુમારી (હિમસાગર એકસ પ્રેસા) • ગુજરાતનુ સૌથી મોટુ સ્ટેશન અમદાવાદ છે

12. જળ માર્ગ • માર્ગ બાંધવાની, નિભાવવાની કે પુલો બાધવાની જરૂર નથી • વહન ખર્ચ ઓછો • 1 આંતરિક જળ માર્ગ • નદી,સરોવરકે નહેરો દ્વારા દેશના આંતરિક ભાગોને જોડે છે • ભારતમાં લંબાઇ 14500 કિ.મી • તેમા 3700 કિ.મી માં યાંત્રિક નાવો ચાલે છે • સૌથી વધુ વહાણવટુ હુગલી નદીમાં થાય છે • અલ્હાબાદ થી હલ્દિયા(1620 કિ.મી) તેમજ સાદિયા થી ધુબરી(891કિ.મી) જળમાર્ગ રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ છે • નહેરોના જળમાર્ગ (રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ છે) • કોલ્લમ થી કોટ્ટીપુરમ 168 કિ.મી • ચમ્પાકર નહેર 14 કિ.મી • ઉદ્યોગમંડલ નહેર 22 કિ.મી

13. દરિયાઇ માર્ગ • જુદા જુદા દેશોને જોડનાર સમુદ્ર માર્ગને આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ કહે છે • ભારતને 7516.16 કિ.મી લાંબો દરિયા કિનારો મળ્યો છે • તેમાં 12 મોટા બંદરો અને 184 નાના બંદરો છે • મોટા બંદરો પરથી 70% થી વધુ વિદેશ વ્યાપાર થાય છે • મુંબઇ ભારતનુ સૌથી મોટુ બંદર છે • ગુજરાતને 1600 કિ.મી લાંબો દરિયા કિનારો મળ્યો છે • તેમા 43 બંદરો છે

14. હવાઇ માર્ગ • પરિવહન સૌથી ઝડપી • વિમાન મથકો બાંધવા તથા જાળવવાનો વધુ ખર્ચ • સ્વતંત્રતા પહેલા સંચાલન ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા • 1953 તેનુ રાષ્ટ્રીય કરણ થયુ • 40 કંપનીઓને પરવાનગી આપવામાં આવી • હવાઇ મથકો બે પ્રકાર • 1 આંતરરાષ્ટ્રીય 2 રાષ્ટ્રીય • ભારતમાં રાષ્ટ્રીય હવાઇ મથકોની સંખ્યા 63

15. અન્ય માર્ગ • 1 પાઇપલાઇન માર્ગ • પાણી, ખનીજતેલ , કુદરતી વાયુ વગેરેની હેરફેર • ભારતની મુખ્ય પાઇપલાઇનો • 1 અસમના તેલક્ષેત્ર થી કાનપુર ( ગુવહાટી,બરૌની,અલ્હાબાદ,સિલગુડી) • 2 ગુજરાતના સલાયા બંદરથી પંજાબના જલંધર(વિરમગામ,મથુરા,દિલ્લી,પાણીપત,કોયલી) • 3 ગુજરાતમાં હજીરા થી બિજાપુર થી જગદીશપુર (ગેસ લાઇન) • મુંબઇ હાઇ તેલક્ષેત્ર થી શરૂ થતી લાઇનો • -મુંબઇ અને દક્ષિણ બેઝિન તથા મુંબઇ પૂણે લાઇન

16. સંદેશા વ્યવહાર • ટપાલ • સંદેશા વ્યવહારની શરૂઆત ટપાલસેવાથી થઇ • ટપાલસેવાનો પ્રારંભ 1837 માં થયો • ભારતમાં 1.5 લાખ પોસ્ટ ઓફિસો છે 89% ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં અને 11 % શહેરી વિસ્તારમાં • રેલવે મેઇલ સર્વિસનો પ્રારંભ 1907 માં થયો • એર મેઇલ સર્વિસનો પ્રારંભ 1911 માં થયો • ટેલિગ્રામ લાઇનનુ સૌ પ્રથમ જોડાણ 1851માં કોલકાતા અને પોર્ટ ડાયમંડ વચ્ચે થયુ • સૌ પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ આર્યભટ્ટ 19 એપ્રિલ 1975માં રશિયાની ભૂમિ પરથી અવકાશ માં તરતો મુકાયો ત્યારથી સંદેશાવ્યવહારમાં અદભૂત ક્રાંતિ આવી • 2004-05 માં એજ્યુસેટ તરતો મોકાયો

17. ભારતમા • સબસ્ક્રાઇબર્સ ટ્રંક ડાયલિંગ(S.T.D) • ઇંટરનેશનલ સબસ્ક્રાઇબર્સ ડાયલિંગ(I.S.D) • પબ્લિક કોલ ઓફિસ (P.C.O) • આકાશવાણી પાસે 200 રેડિયો મથક અને 327 ટ્રાંસમીટર્સ છે • દેશના 85 % વિસ્તારોમાં દુરદર્શનની પ્રસારણ સેવા છે • ભારતમાંલગભગ50000જેટલાસમાચારપત્રો,પત્રિકાઓ100 જેટલી ભાષાઓમાં પ્રકાશિત થાય છે

18. વ્યાપાર • બે પ્રકાર • 1 આંતરિક વ્યાપાર • દેશના રાજ્યો-રાજ્યો વચ્ચે થાય છે • 2 આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર • વિશ્વના જુદા જુદા દેશો વચ્ચે થાય છે • આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારના બે પાસા છે • 1 આયાત વ્યાપાર અને 2 નિકાશ વ્યાપાર

19. 1 ભારતનો આયાત વ્યાપાર • ભારત પેટ્રોલિયમ પેદાશો , મોતી , બહુ મુલ્ય ,સોનુ ,ચાંદી વગેરે ની આયાત કરે છે • ભારતે વર્ષ 2002-03માં 29.1 % એશિયા અને ઓશાનિયા 24.46 % પ.યુરોપ અને 9.83 % અમેરીકા માંથી આયાત કરી હતી • 2 ભારતનો નિકાસ વ્યાપાર • ભારત શણ , ચા , ખાંડ , સુતરાઉ કાપડ , કાચુ લોખંડ , ચામડું , તમાકુ , વગેરેની નિકાસ કરે છે

20. જેટલા કિંમતના માલની આયાત કરવામાં આવે તેટલી કિંમતના માલની નિકાશ કરવામાં આવે તો સંતુલિત વ્યાપાર કહેવાય • જો આયાત કરતાં નિકાસ વધુ હોયતો વ્યાપારની સમતુલા હકારાત્મક કહેવાય • જો આયાત કરતાં નિકાસ ઓછી હોયતો વ્યાપારની સમતુલા નકારાત્મક કહેવાય • ભારતના વિદેશ વ્યાપારની સમતુલા નકારાત્મક રહી છે