Lyf og meðganga
220 likes | 494 Vues
Lyf og meðganga. Magnús Jóhannsson prófessor. Fylgjan sem vörn. Fram til 1940-50 var almennt talið að fylgjan verði fóstrið fyrir utanaðkomandi efnum talað var um fylgjuþröskuld Upp úr 1940 fóru margir að efast um að fylgjan veitti mikla vörn. Sagan.
Lyf og meðganga
E N D
Presentation Transcript
Lyf og meðganga Magnús Jóhannsson prófessor
Fylgjan sem vörn Fram til 1940-50 var almennt talið að fylgjan verði fóstrið fyrir utanaðkomandi efnum • talað var um fylgjuþröskuld Upp úr 1940 fóru margir að efast um að fylgjan veitti mikla vörn Magnús Jóhannsson
Sagan • 1941 – utanaðkomandi efni, m.a. lyf, geta haft skaðleg á hrif á fóstur • 1941 – veiran sem veldur rauðum hundum getur skemmt fóstur • 1961 – talidómíð • 1970 – díetýlstilböstról (DES) • 1971-72 - áfengi Magnús Jóhannsson
Vansköpun • þetta vekur eðlilega mesta athygli þó svo að ýmislegt fleira geti gerst • efni sem veldur vansköpun er kallað teratogen • teratos (gr) þýðir ófreskja • orðið teratogen er farið að nota í víðari merkingu en áður Magnús Jóhannsson
Skemmdir á fóstri og barni • alvarlegar skemmdir - fósturdauði • vanskapanir • vanþroski fósturs • vanþroski/ofþroski einstakra líffæra • óeðlileg líkamsstarfsemi hjá nýbura • illkynja sjúkdómur hjá barni • truflun á andlegu atgervi barns Magnús Jóhannsson
Vansköpun • meiri háttar vansköpun • 2-3% fæðinga • minni háttar vansköpun • 14-(45)% fæðinga (skilgreining mjög á reiki) • vanskapanir vegna lyfja • um 1% allra vanskapana • alls 1-7 á ári á Íslandi vegna lyfja (ágiskun) • orsök vansköpunar er oftast óþekkt Magnús Jóhannsson
Vansköpun – skammtar og tími • skammtar • verkun á fóstur er skammtaháð • halda skal skömmtum í lágmarki • tími (frá getnaði) • lítil hætta fyrstu 2 vikurnar • vika 3 til 8 – organogenesis; mest hætta • eftir 12. viku er lítil hætta á vansköpun Magnús Jóhannsson
Aðrar raskanir • andlegur þroski • barn vangefið eða misþroska • greindarskortur • hegðunarraskanir • vanstarfsemi skjaldkirtils • nýrnaskemmdir • lélegur þroski tanna og beina • lungnaháþrýstingur hjá nýbura Magnús Jóhannsson
Lyfin • samtals um 1000 virk lyfjaefni á markaði • um 30 þeirra (ca. 3%) hafa þekkta eða grunaða skaðlega verkun á fóstur Magnús Jóhannsson
andrógen og östrógen alkylerandi lyf metótrexat karbamazepín warfarín díetýlstilböstról (DES) etanól flúkónasól joð litíum metimazól mísóprostól bólgueyðandi verkjalyf (NSAID) penicillamín fenýtóín renín-angíótensín lyf retínóíðar tetracýklín talidómíð valpóínsýra SSRI lyf bupropion Lyf sem sannanlega valda vansköpunum eða alvarlegum röskunum Magnús Jóhannsson
SSRI lyfin (paroxetín, flúoxetín, ...) – áhyggjuefni? • Kanadísk rannsókn sýndi aukna hættu á vansköpunum í hjarta ef paroxetín var notað á 1. þriðjungi meðgöngu • dýratilraunir benda til þess að þessi lyf geti truflað þroskun serótónín-kerfa í heila með langvarandi áhrifum á hegðun barnsins • tvær framsýnar rannsóknir á börnum mæðra sem notuðu lyfin á meðgöngu sýndu hvorki áhrif á námsgetu né hegðun • nýleg rannsókn sýndi aukna hættu á lungnaháþrýstingi nýbura eftir notkun lyfjanna á síðari hluta meðgöngu Magnús Jóhannsson
Reykingar og nikótínlyf • nýleg dönsk rannsókn (2006) virtist sýna að nikótínlyf væru hættulegri en reykingar • þessi rannsókn er alvarlega gölluð og allt bendir til að þessar niðurstöður séu rangar • af tvennu illu er mun skárra að konur noti nikótínlyf á meðgöngu en að þær reyki • reykingar: nikótín, koloxíð, benzpýren, o.fl. • nikótínlyf: nikótín • samkvæmt nýlegri rannsókn (2010) eykur búpropíon á miðri meðgöngu hættu á ofvirkni með athyglisbresti (ADHD) hjá barninu verulega (lítil rannsókn) Magnús Jóhannsson
In vitro og dýratilraunir • slíkar tilraunir hjálpa (mutagen, clastogen, teratogen) • þó ekkert finnist er lyfið þar með ekki öruggt • öll lyf sem valda skemmdum á manna-fóstrum valda svipuðum skemmdum í einhverri annarri dýrategund • venjulega er notast við rottur, mýs og kanínur (apar gefa ekki eins góða raun) – best samræmi milli niðurstaðna er við rottur Magnús Jóhannsson
Staða þekkingar varðandi lyf • in vitro og dýratilraunir eru alltaf gerðar á lyfjum • ekki er hægt að gera mannatilraunir • 36-86% kvenna nota lyf á meðgöngu • þessum upplýsingum má safna saman og tengja við skrár um fæðingargalla – þannig byggist smám saman upp þekkingargrunnur • staðreyndin er að fyrirliggjandi upplýsingar um flest lyf eru of litlar til að unnt sé að segja til um öryggi á meðgöngu með vissu Magnús Jóhannsson
Flokkun lyfja • til eru nokkur flokkunarkerfi til aðstoðar fyrir þá sem ávísa lyfjum: • Sænska kerfið (í FASS; 6 flokkar) • Ástralskt kerfi (byggir á því sænska) • kerfi FDA (þykir ópraktiskt) • nýtt Evrópskt kerfi er í þróun (byggir líklega á því sænska) • ekki má gleyma að sjúkdómurinn ómeðhöndlaður getur verið hættulegri en lyfin Magnús Jóhannsson
Líkindi á fósturskemmd • talidómíð og ísótretinóín • 20-30% (þessi tvö eru í sérflokki) • önnur lyf með staðfesta verkun á fóstur • miklu minni hætta, oft 1-5% • flest önnur lyf • sennilega lítil og stundum engin hætta Hvers vegna er þessi einstaklingsmunur? Magnús Jóhannsson
Ráðgjöf Mikilvægt að gefa m.a. upplýsingar um: • grunnáhættu í öllum þungunum • áhættu viðkomandi lyfs (sem kannski er lítil sem engin) • áhættu við ómeðhöndlaðan sjúkdóm Magnús Jóhannsson
Hvað með karlmenn? • vel er hugsanlegt að lyf eða önnur efni geti haft áhrif á sæðisfrumur sem leiði til fósturskemmda af einhverju tagi • talið er hugsanlegt að talidómíð í sæði geti borist til fósturs Magnús Jóhannsson
Hvað með náttúruefni? • á meðgöngu minnkar lyfjanotkun en notkun náttúruefna eykst • sum náttúruefni eru sannanlega hættuleg fyrir fóstrið og rannsóknir eru oftast mjög af skornum skammti Magnús Jóhannsson
Ítarefni • tvær nýlegar greinar: • medications in pregnancy 1.pdf • medications in pregnancy 2.pdf Magnús Jóhannsson
Kærar þakkir Magnús Jóhannsson
