EYLEMDE KİP
Fiil kök ya da gövdelerinin zaman ve biçimlerine göre eklerle girdikleri kalıplara kip denir. • Fiillerin kişi ve kip ekleri alarak kullanılmasına çekimli fiil denir.
FİİL ÇEKİMLERİ • Fiillerin kip, zaman, kişi bildirecek şekilde yapılanmasına fiil çekimi denir. • Fiil çekimi kiplerle yapılır. • Fiiller kipleri bakımından iki grupta incelenir: • 1- Haber (bildirme) Kipleri • 2- Dilek (isteme) Kipleri
1- Haber (bildirme) Kipleri • Çekiminde belirli bir zaman ifadesi olan fiillerdir.Fiilin yapıldığını, yapılmakta olduğunu, her zaman yapıldığını ya da yapılacağını ifade eder. • Haber kiplerinin beş çekimi vardır.
A- Bilinen (görülen) Geçmiş zaman:Fiilin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösterir.Bu kipte fiil, konuşma anından önce yapılmıştır.’-dı,-di,-du,-dü,-tı,-ti,-tu,-tü’ ekleriyle yapılır. • Örnek:’Kardeşim okuldan geldi’ cümlesindeki ‘gel’ fiiline eklenen ‘-di’ eki,eylemin söylenmeden önce yapılmıştır.Sözü söyleyen kişinin bu eylemi gördüğünü anlatır.
B-Öğrenilen(duyulan)Geçmiş Zaman:Bildirilen işin yapıldığını başkasından duyma şeklinde ifade eden çekimdir.Fiil, konuşma anından önce yapılmıştır.Fiil kök ya da gövdelerine getirilen ‘-mış,-miş,-muş,-müş’ ekleri ile yapılır. • Örnek:Kardeşi okuldan gelmiş.’ cümlesindeki ‘gel’ fiiline eklenen ‘-miş’ eki eylemin söylenmeden önce yapıldığını bildirmektedir.Sözü söyleyen kişinin eylemi başkasından duyduğunu anlatır. • Uyarı:’mış’ eki her zaman başkasından duyulma anlamı taşımaz.Görülen ya da sonradan farkına varılan bir durumu anlatırken de kullanılır. • Örnek:Televizyon seyrederken uyuyakalmışım.
C-Şimdiki Zaman:Eylemin yapılma anı ile söylenme anı bir olan zamandır.Fiil kök ya da gövdelerine getirilen ‘-yor’ veya ‘-makta, -mekte’ ekleriyle yapılır. • Örnek:Kardeşim ödevlerini yapıyor. • Kardeşim ödevlerini yapmakta.
D-Gelecek Zaman:Fiilin bildirdiği iş, oluş, ve kılışın geleceğe ilişkin olduğunu anlatır. Fiilin yapılma zamanı, söylendikten sonradır. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen ‘-acak, -ecek’ ekiyle yapılır. Örnek:’Kardeşim okula gidecek.’ cümlesindeki ‘git’ fiililine eklenen ‘ecek’ eki cümleye gerçekleşmeden önce söylendiği anlamını katmıştır. Uyarı:’ –ecek, -acak’ kipi cümleye ‘tahmin, olasılık, ihtimal, anlamı da katabilir. Örnek:Seni arayan Mehmet olacak.
E-Geniş Zaman:Fiilin her zaman yapıldığını ya da yapılabileceğini bildirir.Fiili kök ya da gövdelerine getirilen ‘-r,-er,-ar,-ır,-ir’ ekleriyle yapılır. • Örnek:’Ödevlerimi zamanında yaparım.’ cümlesindeki ‘yap’ fiiline eklenen ‘-ar’ eki cümleye eylemin her zaman gerçekleştiği anlamını katmıştır.
2-Dilek(isteme) Kipleri:Bu kiplerde belirgin bir zaman kavramı yoktur.Fiil dilek, istek, gereklilik, emir kavramlarını taşıdığı için bunlara dilek kipleri denir.Bu kipler dörde ayrılır.
A- Gereklilik Kipi:Fiilin yapılması gerektiğini gösteren isteme kipidir.Fiil kök ya da gövdelerine getirilen ‘-malı,-meli’ ekleriyle yapılır. Örnek:’Zorluklarla mücadele etmeliyiz.’ cümlesindeki ‘et’ fiiline eklenen ‘-meli’ eki bir dilek bildirmektedir.
B-İstek Kipi:Fiilin yapılmasındaki istek ya da niyeti gösteren kiptir.Fiil kök ya da gövdelerine gelen ‘-a, -e’ ekleriyle yapılır. • Örnek:’ Yarın kütüphaneye gidelim.’ cümlesindeki ‘git’ fiiline eklenen ‘e’ dilek kipi fiile isteme anlamı vermektedir.
C- Şart (koşul) Kipi:Fiil kök ya da gövdelerine getirilen ‘-sa, -se’ ekleriyle yapılır. • Örnek:’Çocuklar içeri girse.’ cümlesindeki ‘gir’ fiiline ‘-se’ eki getirilmiştir ve fiil şart anlamı içerir.
D- Emir Kipi: Fiilin yapılması gerektiğini emir şeklinde ifade eden kiptir.Bu kipin birinci tekil ve çoğul şahısları yoktur. • (ben)…… • (sen) gel • (o) gelsin • (biz)….. • (siz)gelin (geliniz) • (onlar) gelsinler
FİİLLERDE ANLAM KAYMASI • Fiillerin çekimindeki kip anlamından başka bir kip anlamı taşımasına anlam kayması denir.Buna fiil kipinin başka bir yerine kullanılması da diyebiliriz.Anlam kaymasının anlatım bozukluğuyla ilgisi yoktur.
Örnek:’Akşama dayımlar bize geliyor.’ cümlesinin yüklemi şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş.Kip şimdiki zamanda olmasına rağmen henüz yapılmamış.Şimdiki zaman, gelecek zaman kipinin yerine kullanılmıştır. • ‘Atatürk 19 Mayıs’ ta Samsun’a çıkar.’ cümlesindeki geniş zaman kipi geçmiş zaman yerine kullanılmıştır.
Birleşik Zamanlı Fiiller:Basit zamanlı fiillere getirilen’-di,-miş,-se’ ekleriyle yapılan fiillerdir.Bu fiiller ek eylem yardımıyla oluşturulur ve üç grupta incelenir.
1- Hikaye Birleşik Zaman:Fiil kök ya da gövdelerine kip eklerinden sonra’-dı,-di,-du,-dü,-tı,-ti,-tu,-tü’ ekleri getirilerek yapılır. • Örnek:’Babası ona bilgisayar almıştı’ cümlesinde ‘-mış’ kipinden sonra ek eylem yardımıyla ikinci bir kip eki almıştır.
2- Rivayet Birleşik Zaman: Fiil kök veya gövdelerine getirilen kip eklerinden sonra’-mış,-miş,-muş,-müş’ ekleri getirilerek yapılır. • Örnek:’Babası yarın tatile gidecekmiş.’ cümlesinde ‘-acak’ kipinden sonra ‘miş’ ek eylemi getirilerek yapılmıştır.
Şart Birleşik Zaman: Fiil kök ya da gövdelerine getirilen kip eklerinden sonra ‘-sa,-se’ eklerinden biri getirilerek yapılır. • Örnek:’Yağmur yağarsa dışarı çıkma.’ cümlesinde ‘-ar’ kip ekinden sonra ‘-sa’ ek eylemi getirilerek yapılmıştır.
ÖRNEK SORULAR • 1-Aşağıdakilerden hangisinde anlam kayması vardır? • A- Biz müzeye dün gittik. • B- Okuldan sonra müzeye gidiyoruz. • C- Ben eve gitmeliyim. • D- Ben seninle geleceğim.
Cevap:B • Gelecek zaman yerine şimdiki zaman kipi gelmiştir.Bu yüzden anlam(zaman) kayması olmuştur.
2- Aşağıdakilerden hangisinde eylemin söylendikten sonra yapılacağını bildiren bir fiil vardır? • A- Dinlenip eğlenmek amacıyla yazın köye, dayımlara gideceğiz. • B- Şehrin alt yapı çalışmaları kısa sürede bitirildi. • C- Okul inşaatı kısa sürede tamamlanmış. • D- Bahçedeki ağaçların bakımı yapılıyor.
Cevap:A • Eylem söylendikten sonra yapılıyorsa gelecek zaman kipi almalıdır.’gideceğiz’ fiiline gelecek zaman kipi gelmiştir.Doğru cevap A olmalıdır.
3- Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik zamanlı fiil kullanılmamıştır? • A- Olanları duyarsa bize çok ama çok kızar. • B- Saklandığımızda bulamazdı hiç kimse bizi. • C- Sabahtan akşama kadar bizi bekleyeceksiniz. • D- Bu olaydan sonra onu hiç görmemiştim.
Cevap: C’ dir.Burada kip ekinden sonra ek eylem alan fiil yoktur.
4- Aşağıdaki cümlelerin hangisinin istek kipiyle çekimlenmiştir? • A- Haksızlıklar karşısında adaletten ayrılmamak gerekir. • B- Toplumu oluşturan bireyler olarak birbirimizi sevelim. • C- İnsanlar birbirlerinin kusurlarını aramamalıdır. • D- Bildiğimiz bir şeyi bizden daha iyi bilen birileri bulunabilir.
Cevap:B • ‘e’ istek kipiyle çekimlenmiştir.
5- ‘İnsanların faydalı görerek yaptığı bazı işler bize ters gelebilir.’ cümlesinin yükleminin zamanın hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? • A- Gelecek zaman- tekil şahıs çekimi • B- Geniş zaman- 3. tekil şahıs çekimi • C- Geçmiş zaman- 3. tekil şahıs çekimi • D- Şimdiki zaman- 1. tekil şahıs şekimi
Cevap:B • ‘gelebilir’ fiili geniş zamanın 3. tekil şahısından çekimlidir.
6- Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman kipi gelecek zaman kipi yerine kullanılmıştır? • A- İşte, Arif de bu tarafa doğru geliyor. • B- Her sabah erken kalkarım. • C- Birkaç gün önce sizi aradık. • D- Lig maçları yarın başlıyor.
Cevap: D • ‘yor’ şimdiki zaman kipi gelecek zaman kipi yerine kullanılmıştır.
7- ‘ Takvimdeki eskimiş yaprakları kopardım dün gece ben.’ Aşağıdakilerden hangisinde bu cümledeki fiilin kipiyle çekimlenmiş bir fiil vardır? A- Onun ne kadar akıllı olduğunu yeni anlamış. B- Servis aracı çocukları okula götürmek için geldi. C- Çok okuyan insan çok şey bilir. D- Herkesin kendini yetiştirmesi şarttır.
Cevap: B • Cümlede görülen geçmiş zaman arandığı için doğru cevap b’dir.
8- Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi basit zamanlıdır? • A- Kendisine kardeşinin iyi olduğunu söylemiştik. • B- Ben iyileştiğimde çok sevinmişti. • C- Her zaman askerlik hatıralarını anlatırdı. • D- Açıklamalarıyla bizim endişelerimizi giderdi.
Cevap: D • ‘giderdi’ fiili tek bir kip eki almıştır.
9- ‘Güvenme varlığa, düşersin darlığa.’ cümlesinde yer alan fiiller sırasıyla hangi kiplerle çekimlenmişlerdir? • A- Emir kipi- geçmiş zaman • B- Gereklilik kipi- şimdiki zaman • C- İstek kipi- geniş zaman • D- Emir kipi- geniş zaman
Cevap:D • ‘güvenme’ fiili emirden, ‘düşersin’ fiili geniş zaman kipinden çekimlenmiştir.
10- Aşağıdakilerden hangisinde ‘-miş’ eki, cümleye ‘başkasından duyulma anlamı’ katmamıştır? • A- Gözüne ne olmuş ki simsiyah? • B- Yağmur yağınca her yeri su basmış. • C- Kimse onun uyarılarına kulak vermemiş. • D- Bu güzel hediyeyi annesine almış.
Cevap:A • A şıkkında diğerlerinden farklı olarak başkasından duyma anlamı değil kendi görme anlamı vardır.
HAZIRLAYAN:BAŞAK KAPICIOĞLU8/A 292
