Sýklafræði 103

1. Sýklafræði 103 Stoðglærur Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

2. 5. kafliSýklalyf • Sýkingalyf Lyfjaflokkur notaður gegn sýkingum af völdum veira, baktería og sveppa, ásamt bóluefnum og mótefnum. Hugtakið sýklalyf er yfirleitt notað yfir lyf við bakteríusýk- ingum. Algengustu sýklar eru veirur og bakteríur. Veirur eru smæstu sýklar sem þekkjast og sjást aðeins í rafeindasmásjá. Þær eru einfaldar að allri gerð, eru í rauninni einungis erfðaefni (DNA/RNA) hulin próteinhjúp. Veirur eru innanfrumu- sýklar. Af þeim ástæðum eru þær háðar hýsilfrumu um orkuframleiðslu, fjölgun og myndun stórsameinda. Það er því ekki undarlegt að lítið sé um lyf við veirum af því að þær hafa fátt sem hægt er að beita lyfjum gegn. Veirur eru erfðafræðilega fjölbreyttar. Það skapar erfiðleika við framleiðsu heppilegra veirulyfja. Bakteríur eru einfrumungar af dreifkjarnagerð en þær eru fullkomnari en veirur. Þær eru flestar utanfrumusýklar og því ekki háðar hýsli til að fjölga sér. Þær greinast í ljóssmásjá og eru m.a. flokkaðar eftir lögun í kokka og stafi, og líka eftir því hvort þær litast með Grams litun (litunaraðferð). Sveppir eru mjög fjölbreyttir að gerð.Allir sveppir eru einfrumungar af heilkjarnagerð, flestir þeirra eru hins vegar fjölfrumungar. Aðeins sveppir af einföldustu gerð sýkja menn. Höfundarréttur: Bogiingimarsson

3. 5. kafliSýklalyf • Á húð okkar og í slímhúð finnast alltaf bakteríu- og sveppategundir, sem eru hluti af náttúrulegu örveruflóru okkar og veldur ekki sýkingu nema við mjög afbrigðilegar aðstæður. Tækifærissýklar. Aðrar bakteríur og sveppir eru yfirleitt alltaf sjúkdóms- valdandi. • VerkunarmátiVegna mismunandi byggingar veira, baktería og sveppa virka ekki sömu lyfin á þessar örverur. Þó er hægt að fullyrða að verkun þeirra sé í grunnatriðum hin sama, að lyfin ráðast inn í stafsemi örverunnar og trufla hana. Sum lyfin stöðva fjölgun örverunnar en önnur drepa hana. Stundum fer það eftir styrk lyfsins í blóði hvort verður, að örveran drepist eða hún hættir að fjölga sér. • Ósérhæfð sýklalyf • Ýmiss konar sýkladrepandi eða frumuheftandi lyf og efni sem notuð eru til sótthreinsunar eða dauðhreinsunar. Henta ekki til inntöku og eru því yfirleitt notuð utna líkama. Dæmi um lyf: klórhexidín, joðspritt, vítissódi. Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

4. 5. kafliSýklalyf Sérhæfð sýklalyf (sýkingalyf) Lífræn efnissambönd með sérhæfða verkun á eitthvert tiltekið efnaferli í sýklum. Upphaflega voru þessi efni einangruð úr örverum, m.a. sveppum og bakteríum, í dag eru sérhæfð sýkingalyf unnin á efnatæknilegan hátt. Veirulyf Veirulyf virka hvert á sinn hátt, oft hafa þau áhrif á kjarnsýrumyndun veirunnar með þeim hætti að hún nær ekki að fjölga sér eðlilega, eða þá að þau hindra dreifingu veirunnar inn í líkamsfrumur. Aukaverkanir eru fremur algengar. Algengt er að veirulyf hafi neikvæð áhrif á blóð, æðakerfi, meltingarveg, húð, lifur og miðtaugakerfi, og geta aukaverkanirnar orðið alvarlegar og mjög óþægilegar fyrir sjúkling. Dæmi um lyf: retrovir, AZT, zovir. Bólusetning er aðalvopnið gegn veirusýkingum. Bakteríulyf (sýklalyf) Sýklalyf eru notuð til að meðhöndla bakteríusýkingar og til að fyrirbyggja sýkingar þegar sýkingarhætta er fyrir hendi. Þegar lyf er valið þarf að huga að því hvers konar bakteríur (frumgreining) eru að sýkja og hvar sýkingin er staðsett. Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

5. 5. kafliSýklalyf • Lyfið þarf að komast í nægum styrk á sýkingarstaðinn og vinna vel á bakteríunni. • Sýklalyf eru misjafnlega breiðvirk, en það þýðir að sum hafa áhrif á fáar bakteríur og önnur virka á margar tegundir. Eftir þessu eru sýklalyf flokkuð í undirflokka þar sem hver flokkur hefur að geyma efnafræðilega skyld lyf sem eru hvert með sína sérstöðu. Sum sýklalyf er hægt að gefa saman til að ná fram sterkari verkun en önnur má ekki gefa saman af því að það dregur hvert úr virkni hins. Mikilvægt er að ljúka við lyfja- skammt sem læknir ávísar. • Verkunarmáti lyfjanna er misjafn og fer það eftir eðli bakteríunnar, hvar best er að koma höggstað á hana. Lyfin hafa víða áhrif eins og á frumuvegg, frumuhimnu, kjarnsýrusamtengingu, próteinmyndun og frumuskiptingu bakteríunnar. Form sýklalyfja er því margs konar. Aukaverkanir af völdum sýklalyfja, sem núna eru á markaði, eru tiltölulega vægar og alvarlegar aukaverkanir eru fátíðar. Hinar algengustu eru tengdar meltingarfærum, s.s. ógleði, uppköst og niðurgangur. Stundum tekst að draga úr aukaverkunum með því að taka lyf inn samtímis fæðu. Ofnæmi fyrir lyfjum er vel þekkt. Sjúklingur getur fengið ofnæmislost ef honum er gefið sýklalyf sem hann hefur ofnæmi fyrir. Húðerting og útbrot eru líka algeng. • Sýklalyfja ónæmi er vaxandi vandamál. Dæmi um lyf: penicillín, tetrasýklín o.m .fl. Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

6. 5. kafliSýklalyf • Sveppalyf • Sýkingar af völdum sveppa eru margvíslegar og geta sumar hverjar orðið afar alvarlegar og erfiðar viðureignar. Algengast er að sveppir sýki í húð, nöglum og kynfærum. Meðferð við þessu er tiltölulega einföld þótt stundum taki það langan tíma að losna við sýkinguna. Algengustu sveppalyfin hafa yfirleitt mjög sérhæfða verkun á sveppi en ekki menn og þar af leiðandi eru ekki miklar eða alvarlegar aukaverkanir með þeim. Lyfin koma í veg fyrir það að efni myndist sem nauðsynleg eru til að frumuveggur sveppsins sé í lagi. Vanti þessi efni lekur frumuveggurinn og það veldur dauða sveppsins. Flest sveppalyf eru breiðvirk og virka á flestar sveppategundir sem sýkja. Helstu aukaverkanir sem sveppalyfjum fylgir koma fram í maga. Þar mætti nefna niðurgang, ógleði og kviðverki. Einnig getur höfuðverkur fylgt. Aukaverkanir eru sjaldnast það miklar að hætta verði töku lyfjanna þeirra vegna. • Dæmi um lyf: pevarýl, lamisíl Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

7. 5. kafliSýklalyf • Ónæmissermi og immúnóglóbúlín (Ig) • Passífar ónæmisaðgerðir kallast það þegar fólki er gefið immúnóglóbúlín (Ig-mótefni) eða ónæmissermi. Aðferðin felst í því að mótefni eru unnin úr mannsblóði og gefin til varnar ýmsum sjúkdómum. Ónæmiskerfi líkamans virkjast þó ekki með þessu móti svo að þessi aðferð veitir aðeins skammtíma vernd, oft um 4-6 mánuði. • BóluefniAktívar ónæmisaðgerðir kallast venjulegar bólusetningar sem flestir þekkja. Gefinn er skammtur af veiru eða bakteríu til að virkja ónæmiskerfið, í þeim tilgangi að framleiða mótefni fyrir viðkomandi smitsjúkdómi. Til er ýmist lifandi eða dauð bóluefni.Mikil gróska er í þróun bóluefna. Ekki er aðeins horft til mikilvægis bóluefnanna að koma í veg fyrir sjúkdóma, heldur líka til þess að meðhöndla sjúkdóma eins og t.d. krabbamein, MS sjúkdóm, eiturlyfjafíkn og sykursýki. Tíminn mun síðan leiða í ljós hvort og hversu fljótt bólusetningar af þessu tagi koma á markað. Algengar aukaverkanir bólusetninga eru vægar. Þar má nefna sem dæmi hita, roða, óværð og útbrot. Alvarlegar aukaverkanir eru mjög sjaldgæfar. Höfundarréttur: Bogiingimarsson