İDARİ YARGI İDARENİN DENETLENMESİ
I.GENEL OLARAK • Denetim en genelanlamıyla ‘olmasıgereken’ ile ‘olan’ arasındayapılankarşılaştırmadır. • Denetiminamacıgüçlüvezayıfyönlerinbelirlenmesiyleolanınolmasıgerekeneyaklaştırılmasıdır. Bu anlamdaidarenindenetlenmesinintemeldeikiamacıvardır: • İdarenineylemveişlemlerindehukukaaykırıdavranmasınıönlemek(hukuksaldenetim), • Kamuyararının en rasyonelşekildegerçekleşmesinisağlamaktır(yerindelikdenetimi).
İdareninDenetimi; • Işlevininkapasımınagöre:(genel-özeldenetim) • Içeriğinegöre:(uygunluk-performansdenetimi) • Yapılışnedeninegöre:(isteğebağlı-zorunludenetim) • Yapanorganagöre:(yasama-kamuoyu-idari-ombudsman-yargıdenetimi) gibitürlereayrılmaktadır.
İdareninhukukauygundavranmasınısağlamakiçinçeşitlidenetimyollarıgeliştirilmiştir.Bunlaryargıdışıdenetimveyargısaldenetimyollarıolmaküzereikiyeayrılmaktadır.İdareninhukukauygundavranmasınısağlamakiçinçeşitlidenetimyollarıgeliştirilmiştir.Bunlaryargıdışıdenetimveyargısaldenetimyollarıolmaküzereikiyeayrılmaktadır. • Yargıdışıdenetimyollarıileyargıdenetimiarasındakifarklarşunlardır: • Yargıdenetimiileidariişlemveeylemlerin ‘hukukauygunluğu’ denetlenir. Oysayargıdışıdenetimyollarıileidariişlemveeylemlerin hem ‘hukukauygunluğu’ hemde ‘yerindeliği’ denetlenir. • Yargıdenetimi, çokdahasıkıkoşulveusullerebağlanmıştır.yargıdenetimininyapılabilmesiiçinmutlakabirbaşvurununolmasıgerekir. Öteyandanyargıdenetimi belli usulkurallarınabağlanmıştır. Oysayargıdışıdenetimyollarıçoğukezbirbaşvuruyagerekolmaksızın, kendiliğindenhareketegeçerlervedahabasitusulleretabitutulmuşlardır.
II. YARGI DIŞI DENETİM • A. İDARİ DENETİM • İdareninyapmışolduğueylemveişlemlerinidarikuruluşlartarafındandenetlenmesidir. 1.Genel İdariDenetim Aynıkamutüzelkişiliğiiçerisindeyeralanikimercidenbirirnindiğerininişlemyadaeyleminidenetlemesibiçimindehiyerarşi(içdenetim) denetimi; birkamutüzelkişisiyadaorganınyapmışolduğubirişlemyadaeyleminbirbaşkakamutüzelkişisiyadaorganıtarafındandenetlenmesibiçimindeiseidarivesayet(dışdenetim) denetimidir.
a. Hiyerarşiİdaridüzenigerçekleştirmekiçinüstmakamveyamemurlarınastderecelerdekimakamveyamemurlarüzerindesahipolduğugüçtür. • Hiyerarşikmakamlar: • Hiyerarşininkapsamı: • Hiyerarşininniteliği:
b. İdarivesayetMerkeziidareninidarelervehizmetselkuruluşlarüzerindekidenetimaracıdır. • Vesayetmakamları: • Vesayetyetkileri:
HiyerarşiileİdariVesayetinKarşılaştırılması • Hiyerarşiilişkisitekveaynıtüzelkişiiçindeyeralanbirilişkidir. İdarivesayetiseikiayrıtüzelkişiarasındayeralanbiriklişkidir. • Hiyerarşigenelidarivesayetistisnainiteliktedir. • İdarivesayetkanunlaverilir. Hiyerarşiisekanunolmasa bile mevcutbiryetkidir. • İdarivesayetdaryorumatabitutulur. Hiyerarşiisegenişyorumatabitutulur. • İdarivesayet emir vetalimatvarmeyatkisiiçermez. Hiyerarşiiseiçerir. • Hiyerarşideüstastınişlemleriniortadankaldırabilironlarıdeğiştirebilir. İdarivesayetteise, vesayetmakamınınvesayetetabimakamınişlemleriüzerindesınırlıbironamayetkisivardır. Onlarıdeğiştirmekyetkisikuralolarakyoktur. • İdarivesayetetabiorganlar, idariyargıyabaşvurabilir. Bazende idarivesayetyetkisiidariyargıdenetiminedoğrudantabidir. Oysahiyerarşiyetabimakamlarınüstmakamınişlemlerinekarşıidariyargıyabaşvurmahaklarıyoktur.
2. ÖzelİdariDenetimHiyerarşidenetimivevesayetdenetimidışında, devletinözeldenetimkuruluşlarıtarafındanyapılandenetimdir. • a. Cumhurbaşkanıadınadenetim: DevletDenetlemeKurulu; İdareninhukukauygundüzenliveverimlibirşekildeyürütülmesininvegeliştirilmesininsağlanmasınamacıileCumhurbaşkanlığınabağlıolarakkurulanbirdenetimmakamıdır. • b. Meclisadınadenetim: Sayıştay; TBMM adınadenetimyapanbirdışdenetimorganıolarak, malisisteminişleyişindeçokbüyükbir role sahiptir.
aa. Sayıştayınkonumu • Anayasalbirörgüttür • Genelbütçeiçindeyeralır, dolaysıylaayrıbirkamutüzelkişiliğiyoktur. • Başkanveüyeleri TBMM tarafındanseçilir. • Yargısalniteliklikararlarınakarşıbirbaşkamercieitirazedilemez. • Anayasada, yargıbölümündedüzenlenmişolsa da yüksekmahkemelerarasındasayılmamıştır.
bb. Sayıştayıngörevleri • Kamuidarelerininmalifaaliyet, kararveişlemlerinihesapvermesorumluluğuçerçevesindedenetlervesonuçlarıhakkındaTBMM’yedoğruyeterlizamanlıbilgiveraporlarsunar. • Genelyönetimkapsamındakikamuidarelerinin; gelirgidervemallarınailişkinhesapveişlemlerininkanunvediğerhukukidüzenlemelereuygunolupolmadığınıdenetler, sorumlularınhesapveişlemlerindenkamuzararınayolaçanhususlarıkesinhükmebağlar. • GeneluygunlukbildiriminiTBMM’yesunar. • Kanunlarlaverilenincelemedenetlemevehükmebağlamaişlemleriniyapar. • cc. Sayıştayındenetimininkapsamı: • Düzenlilikdenetimi • Performansdenetimi
dd. Sayıştayındenetimalanı • Merkeziyönetimkapsamındakikamuidareleri • Sosyalgüvenlikkurumları • Mahalliidareler • Sermayesindekikamupayıdoğrudanveyadolaylıolarak %50’den fazlaolanözelkanunlarlakurulmuşanonimortaklıklarvediğerkamuidareleri • İKTİSADİ DEVLET TEŞEKKÜLLERİ • KAMU İKTİSADİ KURULUŞLARI • Öncekidüzenlemedeözelkanunlarınagöredenetlenenveartıksayıştaydenetiminegirenidareler • Özelleştirmekapsamınaalınanveözelleştirmeidaresibaşkanlığınadevredilenveözelleştirmeişlemitamamlananakadarsayıştaydenetiminetabiolankuruluşlar ee. Sayıştayınyargılamagörevi
B. SİYASAL DENETİMGenelseçimlegelenorganlarveyakişileraracılığıylayapılanvesiyasalsorumlulukdoğurandenetimdir. • 1. Hükümetin TBMM TarafındanDenetlenmesi • Hükümetinmecliskarşısında hem ortaklaşa hem de bireyselsorumluluğubulunmaktadır. Meclis; soru, meclisaraştırması, gensoru, genelgörüşmevemeclissoruşturmasıyollarıyladenetlemeyetkisinikullanmaktadır. 2. DilekçeHakkı Kamuileilgilidilekveşikayetlerinbildirilmesiyoluylaidarenindenetlenmesinekatkıdabulunmaktadır. Bu yönüylesiyasaldenetim, yalnızcamilletvekillerininistemiüzerinedeğil, bireylerindebaşvurusuüzerinebaşlatılabilir.
C. KAMUOYU DENETİMİ • Kamuoyu, belli birzamanda belli birsorunkarşısındabusorunlailgilenenkişilergrubunaveyagruplarınaegemenolankanıdır. • Kamuoyu, yönetenlerinyönlendirilmesiveiktidarınkarar alma süreçlerininetkilenmesiaçısındanönemlibiryeresahiptir. • Kamuoyudenetimininetkiliolabilmesiiçinkamuoyununserbestçeoluşabilmesigerekir. • Kamuoyudenetimiobjektifölçütleregöreyapılamadığıveolayınayrıntılarınainemediğiiçinidarenindenetlenmesibakımındanyetersizkalmasıdır.
D. KAMU DENETÇİLİĞİ(OMBUDSMANLIK) • 1.Genel Olarak • Ombudsman(kamudenetçisi), ilkeolarakparlementotarafındanatanan, ancakhükümetekarşıolduğukadarparlementoyakarşı da bağımsızolanidareninmağdurettiğibireylerinhiçbirşeklebağlıolmaksızınyaptıklarışikayetlerüzerinehareketegeçen, genişbirsoruşturmavearaştırmayetkisiyledonatılmışolan, idareninyaptığıhaksızlıklarıortayakoymak, takdiryetkisininkötüyekullanılmasınıengellemek, mevzuatasaygılıolmayıveuygunhareketetmeyisağlamak, icraikarektertaşımayanönerilerdebulunmakhakkaniyettedbirlerisalıkvermekvekamuhizmetlerinindahaiyigörülmesiiçingereklireformlarınyapılmasıönerilerindebulunmakamçlarınıgüdenkişilerdir.
3. KamuDenetçiliğiKurumu2010yılında 5982 sayılıyasaylayapılananayasadeğişiklikleriilekamudenetçiliğikurumuanayasaldayanağakavuşturulmuştur. Dahasonra 14.06.2012 Tarihlive 6328 sayılıkamudenetçiliğikanunununkabuledilmesiyleyürürlüğegirmiştir. • a. KuruluşveAmacı • Kamuyönetimi-vatandaşilişkilerindekarşılaşılanuyuşmazlıklarıetkinvehızlıbirbiçimdeçözümüamacıyla, halkınşikayetleriyleilgilikonularda, yönetimidenetleyenamayönetimebağlıolmayanbirkamudenetçisi(ombudsman) sistemikurulmuştur.
b. KurumunGörevAlanıİdareninişleişiyleilgilişikayetüzerine, idarenin her türlüeylemveişlemleriiletutumvedavranışlarına; insanhaklarınadayalıadaletanlayışıiçinde, hukukavehakkaniyeteuygunlukyönlerinden, incelemekaraştırmakveidareyeönerilerdebulunmaklagörevlidir. Ancak??? • c. KurumunYapısı • Kurum, BaşdenetçilikveGenelSekreterliktenoluşur. Kurumdan, birbaşdenetçivebeşdenetçiylegenelsekretervediğerpersonelgörevyapar. d. KamuBaşdenetçisininSeçimi TBMM GenelKurulu, adayadaylarıiçindenbelirlediğiüçadayı TBMM Başkanlğınabildirir. Bildirimtarihindenitibaren 15 güniçinde, başdenetçiseçimlerinebaşlar.Başdenetçi TBMM GenelKurulutarafındangizlioylaseçilir.
e. Kurum’abaşvuru, yapılacakişlemlervedavaaçmasüresiaa. Başvuruusulü2577 SayılıİYUK’taöngörülenidaribaşvuruyollarıylaözelkanunlardayeralamzorunluidaribaşvuruyollarınıntüketilmesigereklidir.KamuDenetçiliğiKurumuna, 2577 sayılıkanunuyarıncayapılacakbaşvuruyaidaretarafındanverilecekcevabımtebliğitarihinden, idareyebaşvuruya60güniçindecevapvermediğitakdirdebusüreninbitmesindenitibaren6 ay içindebaşvurulabilir.Davaaçmasüresiiçindeyapılanbaşvuru, işlemeyebaşlamışolan(idari) davaaçmasüresinidurdurur.
bb. BaşvuruüzerinekurumcayapılacakişlemlerKurumunincelemevearaştırmakonusuylailgiliolarakistediğibilgivebelgelerin, buisteğintebliğedildiğitarihten30içindeverilöesizorunludur.Kurum, incelemevearaştırmasınıbaşvurutarihindenitibaren en geç6 ayiçindesonuçlandırır.Kurum, incelemevearaştırmasonucununvevarsaönerileriniilgilimercievebaşvuranabildirir,. Kurumbaşvuranaişlemekarşıbaşvuruyollarınıbaşvurusüresinivebaşvurulacakmakamıdagösterir.İlgilimerceğikurumunönerileridoğrultusundatesisettiğiişlemiveyakurumunönerdiğiçözümüuygulanabilirniteliktegörmediğitakdirdebunungerekçesini 30 güniçerisindekamudenetciliğikurumunabildirir. • cc. idaridavaaçmasüresininyenidenişlemeyebaşlaması • Başvurununkamudenetciliğikurumutarafından ret edilmesihalinde, durmuşolandavaaçmasüresigereçekli ret kararınınilgiliyetebliğindenitibarenkaldığıyerdenişlemeğedevameder.
III. YARGI DENETİMİ • A. GENEL OLARAK • Yargıdenetimi, yargıçgüvencesinesahip, bağımsızvetarafsızyargıçlartarafından, yargılamausulleriuygulanarakve salt hukuksalölçütleredayalıolarakyapılandenetimdir.
B. YARGI DENETİMİNDE UYGULANAN BELLİ BAŞLI SİSTEMLER • 1. YargıBirliğiSistemi • Yargıbirliğisisteminde, idareninyargısaldenetimigenelmahkemelerdeyapılmaktaayrıbiridariyargıörgütübulunmamaktadır. Bu sistemdeyargıbirbütünolarakörgütlenmiştir. • Yargıbirliğisisteminde, idareylebireyeşittutulmaktaveaynıhukukkurallarınatabikılınmaktadır.
2. YargıAyrılığıSistemi(İdariYargıSistemi) • Yargıayrılığısistemi, idareninkamugücükullanarakyaptığıişlemveeylemleringenelmahkemelerindışındaayrıbiryargıkolundayeralanidariyargımercileritarafındançözüldüğüsistemdir. a. KuruluşYönünden Danıştaybiçimindeörgütlenme: Mahkemebiçimindeörgütlenme b. GörevleriYönünden Genişgörevliolma: Dar görevliolma:
C. ÜLKEMİZDEKİ İDARİ YARGI SİSTEMİ • ???
HASAN İNCE • 050110062
